လူကဲခတ်ခြင်း အတတ်ပညာ
Real Like (Read People Like a Book) - Patrick King
သင့်ရှေ့မှာ ပြုံးပြီး စကားပြောနေတဲ့သူက တကယ်ပဲ သင့်ကို သဘောကျနေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် သူ့စိတ်ထဲမှာ တခြားရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုခု ရှိနေသလား။ သင့်ရဲ့ အလုပ်ဖော်ကိုင်ဘက်က အမြဲတမ်း ဒေါသထွက်ပြီး ပြဿနာရှာနေတာက သူတကယ်ပဲ လူဆိုးမို့လို့လား၊ ဒါမှမဟုတ် သူ့ရဲ့ အသွင်းစိတ်ထဲက အသံက အကူအညီတောင်းနေတာလား။
ကျွန်တော်တို့ နေ့စဉ် ကြုံတွေ့နေရတဲ့ လူတွေရဲ့ အပြင်ပန်း အမူအရာတွေ၊ စကားလုံးတွေက တကယ့် အမှန်တရား မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေက လူတွေက သူတို့ရဲ့ တကယ့်စိတ်ရင်းကို ဖုံးကွယ်ဖို့ တပ်ထားတဲ့ မျက်နှာဖုံးတွေ သက်သက်ပါပဲ။ FBI စုံထောက်တွေ၊ စိတ်ပညာရှင်တွေနဲ့ ကမ္ဘာကျော် ညှိနှိုင်းရေးမှူးတွေက လူတစ်ယောက်ကို အကဲခတ်တဲ့နေရာမှာ သူတို့ဘာလုပ်နေလဲ ဆိုတဲ့ လုပ်ရပ်ကို ဘယ်တော့မှ အဓိကမထားပါဘူး။ အဲဒီလုပ်ရပ်ကို လုပ်ဖို့ တွန်းအားပေးနေတဲ့ မမြင်ရတဲ့ကြိုး၊ တစ်နည်းအားဖြင့် လှုံ့ဆော်မှု (Motivation) ကိုပဲ ရှာဖွေကြပါတယ်။
မင်္ဂလာပါခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ Book for Group ကနေ ပြန်လည်ကြိုဆိုလိုက်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ လူမှုဆက်ဆံရေးနဲ့ စိတ်ပညာကျွမ်းကျင်သူ ပက်ထရစ်ကင် (Patrick King) ရေးသားထားတဲ့ Real Like (Read People Like a Book) ဆိုတဲ့ စာအုပ်ရဲ့ အနှစ်ချုပ်လေးကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ တင်ဆက်ပေးသွားချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ဒီစာအုပ်က ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာ ရေပန်းစား လူကြိုက်များတဲ့ စာအုပ်ကောင်းတစ်အုပ်ဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာပြန်လေးနဲ့လည်း "လူကဲခတ်ခြင်း အတတ်ပညာ" ဆိုတဲ့ နာမည်နဲ့ ဘာသာပြန်စာအုပ် ထွက်ရှိထားပါတယ်။ ကျွန်တော်က ဒီနေ့မှာတော့ ဒီစာအုပ်ထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ အခန်း ၅ ခန်းလုံးမှာပါတဲ့ အချက်အလက်တွေ အားလုံးကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ တိတိကျကျ တင်ဆက်ပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်ခင်ဗျာ။
အခန်း (၁) - အပြုအမူများကို ခန့်မှန်းရန် လှုံ့ဆော်မှုကို နားလည်ခြင်း
ပထမဆုံးအနေနဲ့ ဒီစာအုပ်ထဲက အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ အခန်း (၁) ကို စုံထောက်တစ်ယောက်ရဲ့ မျက်လုံးနဲ့ အသေးစိတ် ဖောက်သည်ချသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအခန်းကို နားထောင်ပြီးသွားတဲ့အခါ သင်က လူရဲ့ မျက်နှာဖုံးနောက်ကွယ်က အမှန်တရားကို စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း ဖတ်တတ်သွားပါလိမ့်မယ်။
ရူးကြောင်ကြောင် နိုင်လှပါတယ်ဆိုတဲ့ အပြုအမူတိုင်းရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ အင်မတန် ခိုင်လုံတဲ့ လှုံ့ဆော်မှုတစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိနေပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ မြင်နေရတဲ့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အပြုအမူ၊ အပြောအဆို၊ ဒေါသထွက်တာ၊ ရယ်မောတာတွေက ရုပ်သေးရုပ်လေးတွေ ကသလိုပါပဲ။ လူအများစုက အဲဒီရုပ်သေးရုပ်လေးရဲ့ လှုပ်ရှားမှုကိုပဲ ကြည့်ပြီး "ဒီလူကတော့ ဒေါသကြီးတယ်"၊ "ဒီလူကတော့ ပျင်းတယ်" လို့ ဆုံးဖြတ်တတ်ကြပါတယ်။ တကယ် လူ့စိတ်ကို ဖတ်တတ်တဲ့သူကတော့ ရုပ်သေးရုပ်ကို မကြည့်ပါဘူး။ အဲဒီရုပ်သေးရုပ်ကို ကြိုးကိုင် လှုပ်ရှားနေတဲ့ အပေါ်က မမြင်ရတဲ့ လက်ကြီး (သို့မဟုတ်) လှုံ့ဆော်မှု ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါတယ်။ မမြင်ရတဲ့ ကြိုးကိုင်သူကို သင်မြင်သွားရင် သူနောက်တစ်ခါ ဘာဆက်လုပ်မလဲ ဆိုတာကိုပါ သင်ကြိုတင် ခန့်မှန်းနိုင်သွားပါပြီ။
၁။ သာယာမှုကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် နာကျင်မှုကို ရှောင်ရှားခြင်း
လူတွေ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ချတိုင်း၊ အလုပ်တစ်ခု လုပ်တိုင်းမှာ အခြေခံအကျဆုံး တွန်းအား နှစ်ခုပဲ ရှိပါတယ်။ သာယာပျော်ရွှင်မှုကို လိုချင်လို့လား၊ ဒါမှမဟုတ် နာကျင်မှုကို ရှောင်ပြေးချင်လို့လား ဆိုတာပါပဲ။ စိတ်ပညာအရ လူတွေဟာ သာယာမှုကို ရှာတဲ့နေရာထက် နာကျင်မှုကို ရှောင်ပြေးချင်တဲ့ ဆန္ဒက ၁၀ ဆလောက် ပိုပြင်းထန်ပါတယ်။
ဥပမာ - ကုမ္ပဏီတစ်ခုမှာ ဒေးဗစ် (David) လို့ ခေါ်တဲ့ အရည်အချင်းရှိတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ သူက ပရောဂျက်တစ်ခု လုပ်ရပြီဆိုရင် ဘယ်တော့မှ အချိန်မီ မပေးဘူး။ နောက်ဆုံးရက် ရောက်ခါနီးတိုင်း အမြဲတမ်း ဆင်ခြေတွေပေးတယ်၊ ဖျားတယ် ဒါမှမဟုတ် တခြားသူတွေကို အပြစ်တင်တယ်။ အပြင်အပြုအမူကို ကြည့်ရင် ဒေးဗစ်ဟာ အလုပ်မလုပ်ချင်တဲ့ ပျင်းရိသူ၊ တာဝန်မယူတတ်သူလို့ အားလုံးက မြင်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒေးဗစ်ရဲ့ ငယ်ဘဝကို ပြန်ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ သူ့မိဘတွေက အလွန် တင်းကျပ်ပြီး အမှားနည်းနည်းလေး လုပ်တာနဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် အပြစ်ပေးတတ်တဲ့သူတွေ ဖြစ်နေတယ်။
ဒေးဗစ်အတွက် "အမှားလုပ်မိခြင်း" နဲ့ "ဝေဖန်ခံရခြင်း" ဆိုတာ အသေအလဲ နာကျင်ရတဲ့ အရာဖြစ်နေတယ်။ ဒါကြောင့် သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်က ဒီနာကျင်မှုကို ရှောင်လွှဲဖို့ အလုပ်တစ်ခုကို အဆုံးထိ မလုပ်ဘဲ အချိန်ဆွဲထားလိုက်တာပါ။ "ငါမလုပ်လို့ မပြီးတာ၊ ငါမတော်လို့ မဟုတ်ဘူး" ဆိုပြီး သူ့ကိုယ်သူ ကာကွယ်လိုက်တာပါ။ ဒါကို နားလည်သွားရင် ဒေးဗစ်ကို အပြစ်တင်မယ့်အစား ဝေဖန်မှုကင်းတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ဖန်တီးပေးလိုက်တာနဲ့ သူဟာ အကောင်းဆုံး အလုပ်လုပ်နိုင်သွားမှာပါ။
၂။ အတွင်းစိတ်တွင် ပုန်းကွယ်နေသော ကလေးငယ် (Inner Child)
ဒုတိယ အရေးကြီးဆုံးအချက်ကတော့ ကျွန်တော်တို့ အားလုံးရဲ့ အတွင်းစိတ်ထဲမှာ အင်နာချိုင်းလ် (Inner Child) လို့ ခေါ်တဲ့ အတိတ်က စိတ်ဒဏ်ရာ ရခဲ့တဲ့ ကလေးငယ်လေး တစ်ယောက် စိမ့်ဝင် ပုန်းကွယ်နေကြတယ် ဆိုတာပါပဲ။ အရွယ်သာ ကြီးလာတယ်၊ ငယ်ငယ်က မရခဲ့တဲ့ မေတ္တာ၊ ဂရုစိုက်ခံရမှု၊ အသိအမှတ်ပြုခံရမှုတွေကို အရွယ်ရောက်တဲ့အထိ ပုံစံအမျိုးမျိုးနဲ့ တောင်းဆိုနေတတ်ကြပါတယ်။
ဥပမာ - ဆာရာ (Sarah) ဆိုတဲ့ CEO တစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ သူမက အစည်းအဝေးလုပ်တိုင်း ဝန်ထမ်းတွေကို အော်ငေါက်တယ်၊ သေးသေးမွှားမွှား ကိစ္စလေးတွေကအစ ဝင်စွက်ဖက်ပြီး ချုပ်ကိုင်တယ်။ ဝန်ထမ်းတွေကတော့ သူမကို အာဏာရှင်လို့ သတ်မှတ်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဆာရာ ငယ်ငယ်က အလွန်ဆင်းရဲပြီး မိဘတွေ အိမ်ထောင်ကွဲနေတဲ့ မိသားစုကနေ လာခဲ့တာပါ။ ကလေးဘဝမှာ သူမက ဘာကိုမှ ရွေးချယ်ခွင့် မရှိပါဘူး။ အမြဲတမ်း အနှိမ်ခံ၊ အပယ်ခံ ဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။ အခု CEO ဖြစ်လာတဲ့အခါမှာ သူမရဲ့ အထဲက ဒဏ်ရာရနေတဲ့ ကလေးငယ်လေးက နိုးထလာပါတယ်။ "ငါ့ဘဝကို ဘယ်သူမှ လာမခြယ်လှယ်စေရဘူး၊ ငါအရာအားလုံးကို ချုပ်ကိုင်ထားမှ လုံခြုံမယ်" ဆိုတဲ့ တွန်းအားကြောင့် သူမ အဲ့ဒီလို အော်ဟစ် ကြိမ်းမောင်းနေတာပါ။
၃။ အတ္တကို ကာကွယ်ခြင်း (Defense of the Ego)
တတိယအချက်ကတော့ အတ္တ (Ego) ကို ကာကွယ်ခြင်းပါ။ လူတွေက သူတို့ရဲ့ "ငါ" ဆိုတဲ့ အတ္တကို ထိခိုက်လာပြီဆိုရင် ရုတ္တိတန်တာ၊ မတန်တာတွေ စဉ်းစားမနေတော့ပါဘူး။ အသက်ကို ကာကွယ်သလိုမျိုး ရေကုန်ရေခန်း ကာကွယ်ကြပါတော့တယ်။ ဒီလို ကာကွယ်တဲ့ နေရာမှာ အမှားကို ဝေဖန်မခံခြင်း၊ သူများအပေါ် အပြစ်ပုံချခြင်း ဒါမှမဟုတ် ရန်လိုခြင်းတွေကို အသုံးပြုကြပါတယ်။
အခန်း (၂) - ခန္ဓာကိုယ် ဘာသာစကားနှင့် မျက်နှာအမူအရာများကို ဖတ်ခြင်း
အရေးကြီးတဲ့ အလုပ်အင်တာဗျူး တစ်ခုမှာ သင် ကောင်းကောင်း ဖြေဆိုနိုင်ခဲ့တယ်။ အင်တာဗျူးလုပ်တဲ့သူကလည်း သင့်ကို ကြည့်ပြီး တစ်ချိန်လုံး ပြုံးနေတယ်၊ ခေါင်းတွေ တငြိမ့်ငြိမ့်နဲ့ သဘောတူနေတယ်။ သင်က အခန်းထဲက ထွက်လာကတည်းက "ဒီအလုပ်တော့ ငါရပြီဟေ့" ဆိုပြီး တွေးခဲ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ပိုင်း ကုမ္ပဏီဆီက ဖုန်းဆက်မလာတော့ဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲ၊ သင်ဘာမှားသွားတာလဲ။ တကယ်တော့ သင်ဖြေတာ ဘာမှမမှားပါဘူး၊ သင်မှားသွားတာက သူ့ရဲ့ "အပြုံး" ကို အစစ်ထင်လိုက်မိတာပါပဲ။
လူတစ်ယောက်က သင့်ရှေ့မှာ လက်ပိုက်ထားတယ် ဆိုပါစို့။ စိတ်ပညာစာအုပ် အပေါ်ယံ ဖတ်ဖူးသူဆိုရင် "အော်... သူက သူ့ကိုယ်သူ ကာကွယ်နေတာပဲ" လို့ ချက်ချင်း ကောက်ချက်ချပါလိမ့်မယ်။ တကယ်တော့ အခန်းထဲက အဲကွန်း အရမ်းအေးနေလို့ ချမ်းပြီး လက်ပိုက်ထားတာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အမူအရာတစ်ခုတည်းကို မယုံပါနဲ့။ အခြေအနေ (Context) နဲ့ တခြားအမူအရာတွေ ပေါင်းစပ်နေတဲ့ အစုအဝေးတွေကို ဖတ်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။
စစ်မှန်သော အပြုံးကို ခွဲခြားခြင်း
စစ်မှန်တဲ့ အပြုံးမှာ နှုတ်ခမ်းက ကွေးသွားရုံတင် မကပါဘူး။ မျက်လုံးဘေးနားက ကြွက်သားလေးတွေ ကျုံ့သွားပြီး မျက်လုံးထောင့်မှာ ကျီးကန်းခြေထောက်လို အရစ်အရေးလေးတွေ ပေါ်လာရပါတယ်။ အကယ်၍ နှုတ်ခမ်းပဲ ပြုံးပြီး မျက်လုံးက မပါဘူးဆိုရင် ဒါဟာ ယဉ်ကျေးမှုအရ ဟန်ဆောင်ပြုံးပြနေတဲ့ အပြုံး (Fake Smile) သာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခန်း (၃) - ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး လျှို့ဝှက်ကုဒ်များကို ဖော်ထုတ်ခြင်း
လူတစ်ယောက်ကို ကိုယ်ဖြစ်ချင်တဲ့အတိုင်း ဖြစ်လာအောင် အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေတာ၊ ဒေါသထွက်တာတွေက မီးခံသေတ္တာကို တူနဲ့ ထုနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီအစား သင့်ဆီမှာ လျှို့ဝှက်ကုဒ် (Passcode) သာ ရှိမယ်ဆိုရင် အသာလေး နှိပ်လိုက်ရုံနဲ့ ပွင့်သွားမှာပါ။ အဲဒီ လျှို့ဝှက်ကုဒ်ကတော့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး (Personality) ကို သိရှိခြင်းပါပဲ။
၁။ Openness: ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အသစ်အဆန်းကို လက်ခံမှု။
၂။ Conscientiousness: တာဝန်သိမှု၊ စနစ်ကျမှု။
၃။ Extraversion: ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေး ကောင်းမွန်မှု။
၄။ Agreeableness: လိုက်လျောညီထွေရှိမှု၊ ကြင်နာတတ်မှု။
၅။ Neuroticism: စိုးရိမ်ပူပန်လွယ်မှု၊ စိတ်လှုပ်ရှားလွယ်မှု။
ဥပမာ - မိုက်ကယ် (Michael) က စကားပြော အရမ်းကောင်းတယ်၊ လူတိုင်းနဲ့ ခင်အောင် ပေါင်းနိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက စာရွက်စာတန်း ကိစ္စတွေမှာ အလွန်ညံ့ပြီး အစည်းအဝေး အမြဲနောက်ကျတယ်။ ဒါဟာ သူက အလုပ်ကို ဖျက်ဆီးနေတာ မဟုတ်ဘဲ သူ့ရဲ့ Conscientiousness (စနစ်ကျမှု) အပိုင်းက အလွန်နိမ့်ပါးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို နားလည်ရင် သူ့ကို စာရင်းဇယားတွေ ပေးမယ့်အစား အပြင်ထွက်ပြီး လူတွေနဲ့ စကားပြောရတဲ့ အလုပ်ကိုပဲ ပေးလိုက်ခြင်းဖြင့် အကျိုးကျေးဇူး များစွာ ရရှိနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခန်း (၄) - လိမ်ညာမှုများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း အခြေခံ
လူတစ်ယောက် လိမ်ပြောနေတယ်ဆိုတာကို ဘယ်လိုသိနိုင်မလဲ။ လိမ်နေတဲ့သူက မျက်လုံးချင်း မဆုံရဲဘူးလို့ လူတွေ ထင်တတ်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် လိမ်ညာမှု ကျွမ်းကျင်သူတွေက သင်ယုံကြည်အောင် သင့်မျက်လုံးကို ပိုပြီး စိုက်ကြည့်တတ်ကြပါတယ်။
လိမ်ညာသူကို ဖမ်းဆီးဖို့ နည်းလမ်းတစ်ခုကတော့ "မထင်မှတ်ထားတဲ့ အသေးစိတ်ကို မေးမြန်းခြင်း" ပါ။ လိမ်ပြောမယ့်သူက ဇာတ်လမ်းကို အစဉ်လိုက် အလွတ်ကျက်လာတတ်ပါတယ်။ ဥပမာ - "ညက ဘယ်မှာလဲ" လို့ မေးရင် ဖြေဖို့ ပြင်ထားပေမယ့် "အဲဒီနေရာမှာ စားပွဲထိုးပေးတဲ့ ကောင်မလေးက ဆံပင်အတိုလား၊ အရှည်လား" လို့ ရုတ်တရက် မေးလိုက်ရင် သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အသစ်ဖန်တီးရတာမို့ တုံ့ဆိုင်းသွားပါလိမ့်မယ်။
နောက်ထပ် နည်းလမ်းတစ်ခုကတော့ "ဇာတ်လမ်းကို နောက်ပြန် ပြန်ပြောခိုင်းခြင်း" ပါပဲ။ အစစ်အမှန် မှတ်ဉာဏ်က နောက်ပြန်ပြောဖို့ လွယ်ကူပေမယ့် လိမ်ညာထားတဲ့ ဇာတ်လမ်းကတော့ နောက်ပြန်ပြောဖို့ အလွန် ခက်ခဲပါတယ်။
အနှစ်ချုပ်ရရင် လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ကို ဖတ်တယ်ဆိုတာ မှော်ပညာ တစ်ခုမဟုတ်ပါဘူး။ အသေးစိတ် လေ့လာ စောင့်ကြည့်မှု ပညာရပ် တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ စစ်မှန်တဲ့ မျက်လုံးအပြုံးကို ရှာဖွေပါ၊ ခန္ဓာကိုယ်က ကျယ်ပြန့်နေသလား၊ ကျုံ့ဝင်နေသလား ဆိုတာကို အကဲခတ်ပါ၊ ပြီးရင် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ ပုံမှန်အခြေအနေ (Baseline) ကနေ သွေဖည်သွားတဲ့ အမူအရာတွေကို သေသေချာချာ လေ့လာခြင်းဖြင့် လူကဲခတ်ခြင်း အတတ်ပညာကို ပိုင်နိုင်စွာ အသုံးချနိုင်ပါလိမ့်မယ်။